Tape recordings of the New Testament read 30 years ago in Gaelic are to be digitised and preserved for all time.

The recordings, made by members of the congregation of Knock Free Church, now merged with Garrabost Free Church, in the late 1980s. There were 40 sets of 17 tapes and they will be made widely available – online and hopefully in CD format – once the digitisation and restoration is complete.

Point and Sandwick Trust donated the remaining £1,800 needed for the project, which has been organised by David Murray, the session clerk to Garrabost Free Church.

Up to 20 members of the congregation had taken part in the readings and David Murray said it was important to preserve the original recordings – rather than redoing them which would have been easier on a practical level – because of the quality of the speakers’ Gaelic.

David Murray, from Upper Bayble in Point, said: “The recordings were made at a time when Gaelic was the prominent language and the speakers on the tapes were all native Gaelic speakers.”

David, who teaches Gaelic and religious education through the medium of Gaelic in Sir E Scott, stressed the value of the resource for Gaelic learners and RE scholars, as well as the church and the wider community. It would be hugely helpful with pronunciation and also, for example, for those participating in Gaelic Bible reading at the Mod.

The Gaelic Bible was not been translated from the English, as David pointed out, but was instead translated directly from the original Greek and Hebrew. “It is the higher register of Gaelic. It’s your classical Gaelic and it’s probably Gaelic in its purest form.”

This difference in origin means there will be slight differences in meaning and nuance between the Gaelic and English Bibles – another reason why the Gaelic Bible is valuable and to be made more accessible to those who have poorer sight.

Gaelic readings of the Old Testament already exist in digital format, having been recorded later on, but Point’s tape recordings of the Gaelic New Testament are thought to be the only ones that exist.

David said: “It’s a great resource and the value to students of Gaelic can’t be overstated. It’s a rich archive of native Gaelic reading and it’s a resource that we don’t want to lose. The Old Testament was recorded in the late 1990s – Hamish Taylor from Harris was one of the men involved – but they didn’t do the New Testament. This is, as far as I’m aware, the only audio recording of the Gaelic New Testament anywhere.

“This is a community project, taking a historic resource and doing something with it – cleaning it up and improving the quality – so that it becomes available to everyone who wants to access it. We’d like to have it available on a website and would also like to make it available on CDs.”

The project is being run under the auspices of the Garrabost Free Church Deacons’ Court, with David responsible for organising the outside funding. Gaelic development agency Bòrd na Gàidhlig awarded it £3,200 from its Taic Freumhan Coimhearsnachd (Community Roots Support) fund and the remainder was sought from Point and Sandwick Trust.

With its founding principle of promoting social, educational, cultural and environmental wellbeing, the community wind farm charity was more than happy to help, recognising the immense cultural and educational value of the project.

Donald John MacSween, General Manager of Point and Sandwick Trust, said: “This is a project of immense cultural importance to our Gaelic community and the recordings, once digitised, will be of huge value to those Gaelic speakers who can no longer get out to church or who are unable to read their own Gaelic Bibles. The original project was inspired and we are pleased to have been able to help safeguard this resource for future generations. These recordings are community treasures.”

The technical work is to be done by Donald Macleod, beginning with the digital recording of the taped readings, which can only be done in real time. They will then be cleaned up – removing the coughs, splutters and a background hiss – before being arranged into sound files of chapters.

Where sections are missing or otherwise need redone, they will be reread – by original speakers if possible — and recorded again. It will be time consuming but David said it would make “a huge different to the quality” and would be “the best quality we can get."

Tha clàraidhean-teipe den Tiomnadh Nuadh air a leughadh ann an Gàidhlig le buill de cho-thional Leòdhasach o chionn 30 bliadhna air ais gu bhith air an digiteachadh, an glanadh agus an glèidheadh gu siorraidh tuilleadh, le maoineachadh agus taice bho Urras an Rubha agus Shanndabhaig.

Thabhair an carthannas tuathanas-gaoithe coimhearsnachd an £1,800 a bha a dhìth air a’ phròiseact, a tha air a ruith le Dàibhidh Moireach, clèireach an t-seisein aig Eaglais Shaor Gharraboist.

Bha na h-earrainnean den Tiomnadh Nuadh air an leughadh le buill de cho-thional Eaglais Shaor a’ Chnuic, a-nis aonaichte le Eaglais Shaor Gharraboist, anns na 1980an. Bha 40 seata de 17 teipichean ann, agus bidh iad ri fhaighinn gu furasta – air-loidhne agus gu dòchasach mar CD – an uair ’s gu bheil an digiteachd agus ath-nuadhachadh deiseil.

Ghabh ’s dòcha 20 ball den cho-thional pàirt anns na leughaidhean agus thuirt Dàibhidh Moireach gu robh e cudromach na clàraidhean tùsail a ghlèidheadh – an àite na bhith gan dèanamh às ùr, a bhiodh nas fhasa aig ìre phragtaigeach – air sgàth ’s cho glan sa tha Gàidhlig na leughadairean.

Thuirt Iain MacCoinnich, neach-òrdachaidh a’ phròiseact tùsail, gu robh e “sgoinneil” gu robh na clàraidhean gu bhith air an sàbhaladh.

Thuirt e: “Cha robh mi a’ smaoineachadh gu robh seata slàn dhiubh air fhàgail! Tha mu 30 bliadhna ann bho rinn mi sin.”

Thuirt Dàibhidh Moireach, bho Pabail Uarach anns an Rubha: “Chaidh na clàraidhean an dèanamh aig àm nuair is e Gàidhlig a’ phrìomh chànan agus bha Gàidhlig aig na leughadairean mar chainnt màthaireil.”

Chuir Dàibhidh, a tha a’ teagasg Gàidhlig agus foghlam creideimh tro mheadhan na Gàidhlig aig sgoil Sir E Scott, mòr-chuideam air luach an stòras airson luchd-ionnsachaidh Gàidhlig agus sgoilearan foghlam creideimh, a thuilleadh air an eaglais agus a’ choimhearsnachd anns an fharsaingeachd. Bhiodh e na mhòr-chuideachadh air fuaimneachadh agus, mar eisimpleir, airson iadsan a tha a’ dèanamh leughaidhean den Bhìoball Gàidhlig aig a’ Mhòd.

Cha robh am Bìoball Gàidhlig air eadar-theangachadh bhon Bheurla, thuirt Dàibhidh, ach bhon Ghreugais agus Eabhrais tùsail. “Tha e anns a’ mhodh-cànain àirde de Ghàidhlig. ’S e Gàidhlig chlasaigeach a th’ann, ’s dòcha Gàidhlig na fhoirm fìor-ghlan.”

Tha seo cuideachd a’ ciallachadh gum bi eadar-dhealachaidhean beaga ann an ciall eadar na Bìobaill Gàidhlig agus Beurla – adhbhar eile a tha am Bìoball Gàidhlig cho luachmhor, agus gum bu chòir a dhèanamh nas ruigsinneach dhaibhsan aig a bheil duilgheadasan fradharc.

Tha leughaidhean Gàidhlig den t-Seann Tiomnadh ri fhaighinn mu thràth ann an cruth digiteach, air sgàth ’s gu robh iad air an clàradh as dèidh làimh, ach thathar a’ smaoineachadh gur e clàraidhean-teipe Rubhach an Tiomnadh Nuadh ann an Gàidhlig na h-aon den leithid a chaidh a dhèanamh. Thuirt Dàibhidh: “’S e stòras mhìorbhaileach a th’ann agus chan urrainn an luach do sgoilearan na Gàidhlig a chuir am meud. ’S e tasg-lann bheartach a th’ann de leughadh Gàidhlig agus chan eil sinn airson a chall. Chaidh an t-Seann Tiomnadh a chlàradh anns na 1990an – b’e Hamish Taylor as na Hearadh aon de na daoine a bha an sàs ann – ach cha do rinn iad an Tiomnadh Nuadh. ’S e seo, cho fad ’s a tha fios agam, an aon chlàradh den Tiomnadh Nuadh Ghàidhlig an àite sam bith.

“’S e pròiseact choimhearsnachd a tha seo, a’ toirt stòras eachdraidheil agus a’ dèanamh rudeigin leis – ga ghlanadh agus ga leasachadh – gus a bheil e ri fhaighinn do dhuine sam bith a tha ga iarraidh. Bu toigh leinn e a bhith air làrach-lìn agus cuideachd ri fhaighinn air CD.”

Tha am pròiseact air a ruith le Cùirt nan Deucaoin Eaglais Shaor Gharraboist, le Dàibhidh a’ cuir air dòigh maoineachadh bhon taobh a-muigh. Thug Bòrd na Gàidhlig £3,200 dhaibh bhon iomairt aca, Taic Freumhan Coimhearsnachd, agus chaidh an còrr den airgead iarradh bho Urras an Rubha agus Shanndabhaig.

Le prìomh phrionnsapal a bhith a’ brosnachadh fallaineachd sòisealta, foghlamail, cultarail agus àrainneil, bha an carthannas tuathanas-gaoithe coimhearsnachd toilichte cuideachadh a thoirt seachad, ag aithneachadh luach cultarail agus foghlamail a’ phròiseact.

Thuirt Dòmhnall Iain MacSuain, Manaidsear Urras an Rubha agus Shanndabhaig: “’S e pròiseact fìor chudromach a tha seo airson ar coimhearsnachd Gàidhlig agus bidh na clàraidhean, an uair ’s gu bheil iad digiteach, gu math luachmhor do dhaoine nach urrainn faighinn a-mach chun an eaglais neo nach eil comasach am Bìobaill Gàidhlig fhèin a leughadh. Bha a’ phròiseact tùsail na smuain fìor mhath agus tha sinn toilichte a bhith a’ cuideachadh an stòras seo a shàbhaladh airson ginealachan ri teachd. ’S e ionmhas choimhearsnachdail a th’anns na clàraidhean seo.”

Tha an obair teicnigeach gu bhith air a dhèanamh le Dòmhnall Macleòid, a’ tòiseachadh le clàradh digiteach na leughaidhean-teipe, a dh’fheumas a bhith air a dhèanamh ann am fìor-àm. An uairsin thèid an glanadh – a’ toirt a-mach casdaich, spliathartaich agus sèideadh air cùlaibh an leughadh – mus tèid an rianachadh ann am faidhlichean-fuaim mar chaibideilean.

Far a bheil pìosan a dhìth neo a’ cur feum air ath-dhèanamh ann an dòigh air choireigin, thèid an leughadh às ùr – le leughadairean tùsail ma ’s urrainn – agus air an clàradh a-rithist. Bheir e ùine mhòr ach thuirt Dàibhidh gun dean e “eadar-dhealachadh mòr” agus gum biodh e “cho math ’s as urrainn dhuinn fhaighinn”.

Chaidh na leughaidhean tùsail an clàradh ann an Eaglais Shaor a’ Chnuic, a’ cleachdadh micreofon a’ chùbainn neo micreofon bocsa fear-togail nan sailm.

Thuirt Dàibhidh: “Bha fios agam gu robh seo againn fad an t-siubhal. Bha feadhainn de na teipichean agam nuair a bha mi òg. Mar sin, nuair a thuirt cuideigin rium cho mìorbhaileach ’s a bhiodh e an Tiomnadh Nuadh Gàidhlig a bhith againn mar audio, bha fios agam gu robh an leithid ann agus smaoinich mi ‘càit a bheil an stòras seo?’ agus thòisich mi a’ faighneach air a shon.”

Dh’aidich e: “Bhiodh e fada nas fhasa a dhèanamh mar rud ùr. Ach chan eil sinn airson call na chaidh a dhèanamh mu thràth. Tha sinn airson an stòras sin a ghlèidheadh air sgàth mion-dhiofar an fhuaimneachadh a tha aig na daoine. Tha fìrinneachd aige. Nuair a chaidh a chlàradh, bha luchd-bruidhinn againn a bha sgileil a’ leughadh am Bìoball Gàidhlig agus cha bhiodh sin againn an-diugh.

“Dh’fhaodadh sinn a bhith air fhàgail gu eachdraidh agus fear ùr a dhèanamh ach smaoinich sinn gu robh e cudromach seo a ghlèidheadh.

“B’e pròiseact gu math soirbheachail agus ùr-ghnàthach a bh’ann aig an àm. Thug e miosan dhaibh. Rinn iad fìor mhath agus tha e airidh air a bhith air a ghlèidheadh.”

Chuir e buille air cho cudromach ’s a bha e gum biodh am pròiseact air a dhèanamh le neach-bruidhinn Gàidhlig ionadail, a dh’aithnicheadh nuair a bha earrann a dhìth. Bha an “eòlas teicnigeach agus eòlas Gàidhlig” sin aig Dòmhnall, thuirt e.

Airson na leughadairean tùsail, tha e math a bhith ag ionnsachadh gu bheil na seann leughaidhean a’ faighinn cleachdadh ùr.

Tha cuimhne aig Ciorst NicLeòid à Garrabost, a b’àbhaist a bhith na ceannard-sgoile, air a bhith a’ leughadh leabhar Mata, a’ dèanamh caibideil an duine le Kennag NicRath.

“Bidh thu dìreach a’ leughadh a’ chaibideil na do Ghàidhlig as fheàrr,” thuirt i. “Bhiodh iomagain ort mu dheidhinn am fuaimneachadh cheart a bhith agad agus nuair a bha sinn ga leughadh bha e cudromach an caibideil air fad a dhèanamh gun mhearachdan. Chòrd e rinn ann an dòigh, nuair a fhuair sinn an sàs ann.

“Bha mo mhàthair fhèin dall aig an àm agus gun teagamh chleachd i iad aig an taigh. Chòrd e rithe.”

Chuir Dòmhnall MacLeòid, leughadair eile, fàilte air an ath-nuadhachadh de na clàraidhean, oir tha an teacsa Gàidhlig “nas brìoghmhor” na am Beurla.

A’ smaoineachadh mu a luach, thuirt e: “Tha mi a’ smaoineachadh mu dheidhinn a-nis barrachd na rinn mi aig an àm oir tha mi a’ tuigsinn a-nis nach eil Gàidhlig air a chleachdadh uiread anns an eaglais. Gheibh daoine feum bhoithe fhathast cuideachd.”

Thuirt Iain MacCoinnich gun deach na teipichean “air feadh an t-saoghal, gu Afraga a-Deas, Ameireaga, Astràilia…”

Am measg an fheadhainn a chleachd iad bha Dr Collins, a bha na Phrionnsapal air Cholaiste an Eaglais Shaor, a bhiodh ag èisteachd ri caibideil anns a’ mhadainn agus air an fhionnaraigh.

Bha 40 seata de theipichean a dhèanamh air fad agus chaidh an airgead a chosainn iad, eadar £800 agus £1000, air ais do Chùirt nan Deucaoin airson pàigheadh air ais cosgaisean nan teipe anns a’ chiad àite.

Chuimhnich Iain dè thug air na teipichean a dhèanamh.

“Bhithinn a’ faicinn na caillich agus na bodaich aig an robh duilgheadasan-fradharc agus cha b’urrainn dhaibh am Bìobaill a leughadh, agus bha fios agam gum biodh iad ga iarraidh nan cànan fhèin.

“Fhuair mi na daoine cruinn còmhla; chan eil fhios agam cia mheud seachdain a rinn sinn e.

“Bha fios agam gu robh mi a’ dèanamh obair Dhè. Bha mi cinnteach às.”